Jara da Cimerman

Enhavo:

  1. Enkonduko
  2. Perioda tabelo de elementoj
  3. Cimerman kaj Esperanto
  4. Doktoro Cimerman
  5. Aposteriora triangulado
  6. Termezuristo Cimerman
  7. Pi
  8. Sahara
  9. Miraklo
  10. Norda poluso
  11. Trajno
  12. Sukero
  13. Biero
  14. Referencoj al pluaj paĝoj

Enkonduko.

La plej eminenta eltrovisto, verkisto, komponisto, pentristo kaj skiisto el la tuta mondo estis forgesita ĉeĥa geniulo Jara Cimerman. Pri tiu fakto ni povas diskuti, ni povas disputi, ni povas eĉ malkonsenti, sed tio estas ĉio, kio estas tiukaze farebla.

Jara naskiĝis en Vieno en jaro 1857, 1864, 1872, 1887 aŭ en iu alia jaro. Distrikta matrikulisto estis ofte ebria, do liaj enskriboj estas malfacile legeblaj.

Kiel fakte estiĝis genieco de Jara? Ja liaj gepatroj estis simpla ĉeĥa tajloro Leopold Zimmermann kaj aŭstra teatra aktorino Marlen Jelinkova. Verŝajne ĉefa kaŭzo de lia genieco estas tio, ke li ne travivis puberecon (seksmaturiĝon). Liaj gepatroj vestis lin dum lia infanaĝo per knabinaj vestoj, kiujn demetis lia pli aĝa fratino Luisa. Plu Jara vizitadis knabinan lernejon (lernejon por knabinoj). Kiam li fine eksciis, ke li estas viro, tiam estis jam post lia pubereco, ĉar knabinoj maturiĝas pli frue. Tial restis al li multe da cerboĉeloj, kiuj kutime perdiĝas dum pubereco.

Ankoraŭ mi volus aldoni, ke malgranda Jara vizitadis antaŭtagmeze ĉeĥan lernejon kaj posttagmeze la germanan. Lia verkaĵo estas tial skribita parte ĉeĥe, parte germane. El tio konkludis aŭstria profesoro Fiedler (li estas nur mezlerneja profesoro, ne altlerneja!), ke Cimerman estas aŭstria geniulo, ne la ĉeĥa. Sed ĉi tiun aserton ni povas facile refuti citante el lia CD (Cimrmanuv denik - Taglibro de Cimerman), kie li skribas ĉeĥe laŭvorte: "Mi sopiras ekvidi fine mian patrujon - Boehmen."

Dum sia junaĝo Jara interkonatiĝis ankaŭ kun Sigmund Freud, kiu foje vizitis lian patron por riparigi sian vestaĵon. Ĉi tiu eminenta psikoanalizisto vekis geniecon de malgranda sentema infano. Post iom da tempo foriras Jara al mondo (en aĝo inter 7-42 jaroj).

De tiu tempo ni trovas liajn spurojn praktike tutmonde. Al usona registaro li ofertas projekton de Panama-kanalo inkluzive de samnoma opero. Kun grafo Zeppelin li konstruas unuan aerŝipon. Kiel anarĥisto li estis ekzilita el Germanio. Ĉar en liaj dokumentoj aperis "konstruisto de maltrankvilo", svisa firmao OMEGA postulis lin, ke li pliperfektigu ĝian horloĝon. Cimerman ankaŭ funkciis en svisaj Alpoj kiel akuŝisto, ĉar akuŝistinoj ne povis vintre ofte atingi ĉiujn lokojn (sur skioj). Poste Cimerman esploris vivstilon de eskimoj. Bedaŭrinde tiam li maltrafis nordan poluson je 7 metroj. En Paragvajo li fondas marionetan teatron por klarigi al kamparanoj nocion "pup-registaro". Kiel meblar-agento li troviĝas inter gaŭĉoj en Argentino. En Johanesburgo (Sud-Afriko) li fondas muzeon de vaksaj statuoj. Konata estas precipe duopo: Kolombo frakasanta ovon al frunto de Napoleono. Certe estas konata ankaŭ plua lia skulptaĵo: Taras Bulba antaŭ Konstanca konsilio. Baldaŭ Cimerman rapidis al alia lando. Tial li vendis sian vaksan muzeon al iu nekonata sinjorino el Londono.

Cimerman kaj Esperanto

Dum ĉijara UK en Prago, kiun mi partoprenis estis aŭdeblaj multaj prelegoj pri internacia lingvo kaj pri komunikado ĝenerale. Simile kiel doktoro Svěrák el teatro JDC (vidu teatraĵon Enketado pro perdo de klaslibro) ankaŭ mi notis streketon en notlibron ĉiam, kiam dum prelegoj aŭdiĝis nomo Cimerman.

Kaj imagu, eĉ ne unufoje, karaj geamikoj! Tamen laŭ mia opinio ĝuste Cimerman apartenis al unuaj eltrovintoj de internacia lingvo, komuna por ĉiuj bonvolaj homoj.

Cimerman mem estis poligloto, sen problemo li ellernis baznivele ĉiun ajn lingvon. Sed dum sia aventurema vivo li konstatis, ke aliaj homoj ofte ne havas similan persistemon. Tial li cerbumis, kiel ebligi internacian komunikadon ankaŭ al la malpli laboremaj personoj.

Gravan momenton en lia strebado prezentas jaro 1887. Tiam Cimerman instruis en elementa lernejo de vilaĝo Struk en Galicio. La jaro estis vere fruktodona. Cimerman ne nur kolorigis lernejon kaj apogis ĝin el suda flanko por ŝirmi ĝin kontraŭ nordaj ventoj, sed ĉi tie li dum instruado rimarkis, ke parto de infanoj nek atentas lian instruadon nek skribas en kajeron liajn eldirojn. Li logike opiniis, ke la infanoj malbone vidas, tial li akompanis ilin al proksima urbo Bialystok al okulkuracisto por konfirmi sian opinion. La okulkuracisto, iu doktoro Zamenhof, post funda esplorado konstatis, ke la infanoj vidas bonege, sed ili tute ne komprenas la instruiston, ĉar ili estas nek poloj nek ukrainoj, kiuj komprenus la ĉeĥan lingvon, sed hungaroj.

La kuracisto samspire konfidis al Jára, ke li jam longe strebas krei internacian lingvon, kiun li provizore nomis "esperanto". Tiu ĉi ideo ekplaĉis al Jára tiel, ke li tuj proponis al doktoro Zamenhof sian kunlaboron, kiu estis kun plezuro akceptita.

Zamenhof unue intencis elekti el diversaj lingvoj samsonajn vortojn, kiuj fariĝos fundamento de estonta lingvo. Ĉi tiun ideon Cimerman senriproĉe aprobis. Zamenhof plue proponis, ke la plej gravaj elektitaj vortoj enhavu literon "y", ĉar tiel ili estos bone memoreblaj, sed Jára ĉi tiun proponon akre rifuzis atentigante, ke unu litero "i" en lingvo certe sufiĉas. Li rekomendis prefere eluzi por ĉiu vortospeco saman finan literon. Ĉar en aboco estas pli da literoj ol kiom da vortospecoj ekzistas, fine estis elektitaj nur vokaloj. Vokalo "-a" fariĝis finaĵo de adjektivoj

"-e" adverboj

"-i" verboj en infinitivo

"-o" substantivoj

"-u" verboj en volitivo.

Eble vi iom miras, kial ĝuste verboj havas tian preferon, dum por numeraloj, pronomoj, prepozicioj, konjunkcioj kaj subjunkcioj la fina vokalo mankas. Origine Zamenhof proponis por volitivo finan konsonanton, sed post mallonga diskuto, kiam li leviĝis de la planko, li volonte konsentis, ke volitivo plej bele sonas kun finaĵo "-u".

Ambaŭ amikoj certe daŭrigus la dialogon, sed lacigitaj infanoj jam dormetis sur divano kaj botelo de prunbrando estis malplena. Tial Jára decidis reveni hejmen promesante al Ludoviko baldaŭan lingvistikan sesion ĉe plena botelo.

Sed kiel li estis surprizita, kiam Ludoviko ne nur ne plu venis al li, sed li malpacience lanĉis sian verkon pri internacia lingvo sen mencio pri kunlaboro kun JdC (Jára da Cimerman).

Kompreneble la numeraloj, prepozicioj, konjunkcioj kaj subjunkcioj havis diversajn finaĵojn sen iu ajn normo, la personpronomoj eĉ finiĝis per litero "-i" same kiel verbaj infinitivoj. Kaj kiel Zamenhof furiozis ĉe la ceteraj pronomoj! Klopodante realigi sian originan ideon pri la sama komenca litero (anstataŭ la fina, kion proponis Jára) li dividis pronomojn je nedifinaj, montraj, demandaj, kolektivaj kaj negativaj rezervante por ĉiu grupo apartan komencan literon!

Tiel fuŝita lingvo kompreneble ne plaĉis al kolerigita Cimerman. Gloro pro eltrovita lingvo ja plene apartenas al Zamenhof, sed samtempe estiĝis neceso persvadi la homaron pri avantaĝoj de Esperanto por internacia komunikado. Kvankam li jam 80 jarojn tion direktas de supre (el la ĉielo), entute eblas diri, ke li sukcesis nur ĉe la plej volontemaj volontuloj.

Kia estas via opinio?

Rimarkigo: Pro pli facila prononcado fare de eksterlandanoj mi uzas anstataŭ ĉeĥa nomo Cimrman slovakan version Cimerman.

En ĉeĥa lingvo lernantoj lernas parkere vortojn, kiuj enhavas "y". Oni nomas ilin elektitaj vortoj. Temas pri proksimume 60 vortoj.

Doktoro Cimerman.

Daŭra heredo de Majstro Jara Cimerman en medicino restis ĝis nun lia substrekado de medicina prevento. Ekzemple el statistiko de infarktaj kialoj, kiu estis kompilita dum jaroj 1876-1903 en viena imperiestra kaj reĝa hospitalo, Jara konstatis, ke neniu persono trafita per infarkto sidis tiutempe sur pispoto. Ĉi tiu malkovro kaŭzis lian pasian rekomendon por sidado sur pispoto kiel prevento kontraŭ infarkto. Multaj liaj pacientoj ja estis unue same entuziasmaj, sed iom-post-iome ili elraviĝadis. Kompreneble tio plej malutilis al ili. Forstisto Rudolf KRAUS el urbo Chocen post 10 tagoj de sidado sur pispoto enuige ekstaris kaj elĵetis pispoton tra fenestro. Kaj fakte; pasis eĉ ne 17 jaroj kiam lin mortigis infarkto.

Aposteriora triangulado.

Ĉeĥa geniulo Jára Cimerman famiĝis ankaŭ kiel termezuristo. Li inventis metodon de aposteriora triangulado. - Triangulado estas geodezia metodo kun apud si kuŝantaj trianguloj. Unu triangulo estas precize mezurita, en la aliaj sufiĉas mezuri nur angulojn, la restaj elementoj estas facile kalkuleblaj. - Kontraŭe Cimerman unue difinis distancojn inter gravaj urboj tiel, ke ili estu bone memoreblaj, poste ilin instruis al siaj lernantoj kaj fine mezuris ilin per sia guma metro. Kompreneble li zorgis pri tio, ke la mezuritaj distancoj estu la samaj, kiel la antaŭe difinitaj. Lia fama guma metro estis longtempe ekspoziciita en franca SEVRES en fako: Fortimigaj ekzempleroj. Ĝi estis redonita al Ĉeĥoslovakio nur merite de komunisma partio, kiu per ĉi tiu metro praktikis propran sloganon: Ni ĉiuj estas egalrajtaj.

Termezuristo Cimerman.

Cimerman estis tiel pasia termezuristo, ke liaj samtempuloj povis lin multfoje observi, kiel li marŝas kun teodolito tra valo de vilaĝo Liptákov por ĝuste almezuri terpecojn pro konstruado de Olimpika stadiono kaj Olimpika vilaĝo kun pajlofaskaj tegmentoj. Olimpikoj en Liptákov estis planitaj por la jaro 1924. Ĉiuj homoj kalkulis kun ĉi tiu plano, eĉ kiam Cimerman malaperis en la jaro 1914. Bedaŭrinde plimulto da lokaj preparantaj komitatanoj estis ankaŭ pasiaj abelbredistoj kaj pro kurioza renkontiĝo de cirkonstancoj forflugis iliaj abelaroj ĝuste en la tago de internacia inspekto. Sekve de tio estis la valo barita kaj ŝvelintaj Olimpikaj altranguloj estis enhospitaligitaj en la plej proksima malsanulejo kun pluraj mentonoj kaj Olimpikaj cirkloj sub okuloj. Kiel post ĉi tiu katastrofo mienis lokaj preparantaj komitatanoj ne necesas priskribi. Tial la Olimpikoj okazis fine en Parizo.

Cimerman kompreneble aktivis multflanke, sed ne ĉiam liaj inventoj sukcesis. En la jaro 1911 dum lia provo superi mondan rapidecrekordon, kiun tiutempe posedis usonano Campbell, Jara iniciateme apud Brno surterenigis 12 kilometran rapidvegon. Tie li volis superi rapidecon, kiu estis antaŭe atingita ĉe Granda Sala Lago. Fiksado de la vego en tereno baldaŭ sukcese finiĝis. Lia aerodinamika garbveturilo (modeste nomumita JARA-1) kun kalva ĉaristo Navrátil vere superis la rekordon. Ĝi atingis averaĝan rapidecon 149 km/h. La rekordo validis ĝis jaro 1921, kiam en la sama vego estis unuafoje surtere mezurita supersona rapideco. Tial la longeco de la vego estis kontrolita per teamo da spertuloj, kiuj poste konstatis, ke la longeco laŭ Cimerman estis 12.8 oble pli granda ol la reala. La rapidrekordo de Majstro estis ĝustigita al 11.6 km/h (tamen por garbveturilo ĝi signifas relative kontentigan rapidecon) kaj lia nomo estis forigita el tabelaro de Internacia Aŭtomobila Federacio. Kaj ne nur el ili.

Pi.

En jaro 1903 Jára Cimerman konstatis, ke 3 estas universala konstanto. Ekz. lumrapideco estas 300 000 km/sec, sonrapideco 300 m/sec, temperaturo varias ĉirkaŭ 300 K (27 C) eĉ en Edeno estis 3 - Adamo, Evo kaj Dio. Tial li konkludis, ke ankaŭ numero de Ludolf - pi valoras 3. Sed ĉi tiu konkludo ekscitegis mondan sciencan komunumon tiel, ke ĝi petis sian eminentan matematikiston David Hilbert, por ke li delikate reakordigu la aferon. Hilbert tuj sendis al Cimerman ĝentilan leteron, en kiu li sciigis al li, se li tuj ne redonos tiujn 0.141 592 653 58... tiam li ricevos al sia buŝaĉo solidan pugnofrapon. De tiu tempo estas pi denove 3.141 59... kun escepto de Sovetunio dum jaroj 1932-1935, kiam Centra Komitato de Komunisma Partio decidis en kadro de kampanjo "Okcidenton ni ne nur ĝisatingos, sed ankaŭ devancos" altigi valoron de pi ĝis 3.2.

Sahara.

Kiam Cimerman planis regulan trajnan trafikon trans dezerto SAHARA, li havis malfacilaĵon kun movilo de lokomotivoj. Ja en Saharo troviĝas nek karbo por vapormaŝinoj, nek dizeloleo por naftaj motoroj, nek kurento por elektromotoroj. Tial li inventis motoron pelitan per kompresita vakuo! Bedaŭrinde unusola tiel konstruita lokomotivo estis en oaso VAV EL KABIR detruita de Beraberoj (religiaj fanatikuloj) kiel produkto de nekredanta homo, tial lia fenomena inventaĵo estis denove forgesita kaj nun ĝi atendas ĝian duan eltrovon.

Miraklo.

Kiam Cimerman estis sanktigita, multaj homoj preĝis al li. Iu grave malsana virino intense preĝis por sia sano, por ke ŝi povu zorgi pri siaj malgrandaj infanoj. Kiam ŝi ekdormis, aperis antaŭ ŝi Jara Cimerman kaj konsilis: "Fratino, iru al doktoro!" Ŝi obeis kaj doktoro sanigis ŝin.

Norda poluso.

Por atingi nordan poluson uzis Cimerman kiel la unua sledon tiritan per 59 polusaj katoj. Tiutempe kutimajn hundojn li ne ŝatis, ĉar ili bojadas, hurladas kaj diference de katoj ili ne havas 7 vivojn. Kiam arkta urso forvoros hundojn, tiam plua vojaĝado fariĝas malfacila, dum ĉiun katon devas la urso forvori sepfoje, sed kutime ĝi post kvara forvorado jam estas trosatigita kaj devas ripozi kaj trankvile digesti.

Trajno.

El statistiko de trajnaj akcidentoj Cimerman konstatis, ke krom lokomotivo estadas plej ofte difektita lasta vagono. Li tuj proponis reformon. Antaŭ ekveturo lastan vagonon de la trajno malkonekti.

Sukero.

En "Perioda tabelo de elementoj" Cimerman konsideris elementon numero 16 - sukeron radioaktiva. Nome li metis sukerkubon en teon kaj elkovris, ke post 30 sekundoj ĝi tute disfalos. Do ĝia duontempo de disfalo estas 15 sekundoj. Kaj "duontempo de disfalo" estas kutime uzata ĉe radioaktivaj elementoj. Tial Cimerman konstatis, ke ankaŭ sukero estas radioaktiva. Kompreneble ni hodiaŭ scias, ke li eraris, ke tio ne estas vero kun escepto de norda Ukrainio (Ĉernobil).

Biero.

En sia taglibro Cimerman ĉiam menciadis gravajn momentojn de sia vivo. Tial ni eksciis pri lia vizito de urbo Plzen. Bedaŭrinde nun multaj sciencistoj disputas, kial fakte Cimerman vizitis la urbon? Frazo en lia taglibro:"Al urbo Plzen mi venis pro bongusta b..." ne plu estas legebla.

Referencoj

Pluaj paĝoj pri Cimerman troviĝas en adresoj

Simila ŝerco estas traverkita fabelo Orharulino kaj Frosteto.
Pluaj ŝercoj estas:
Milito kontraŭ volontulaj fajrobrigadistoj
Kiel ni ŝtelis fianĉinon
Mia sonĝo
Murdo en trajno
Princo amanta mavan Reĝinon, kiu lin tentallogis…
Juĝokaŭzo inter Janĉjo kaj Manjo kontraŭ sorĉistino



Revenu al ĉefa paĝo

Lasta ĝisdatigo de ĉi tiu paĝo okazis la 22.10.2006
Sugestojn kaj atentigojn bonvolu sendi al mia adreso.